Dit artikel is het hoofdstuk Verantwoording uit mijn boek ‘Ezau, hij is Edom. Over de verborgen strijd om het Koninkrijk” (licht bewerkt). Ik beschrijf hierin mijn manier van het bestuderenn van de Bijbel. Weliswaar dateert het uit 2014, maar het vormt nog altijd de ruggegraad van mijn Schriftstudie.
Nieuwe en oude dingen
Hij zei tegen hen: Daarom, iedere Schriftgeleerde, in het Koninkrijk der hemelen onderwezen, is gelijk aan een heer des huizes die uit zijn voorraad nieuwe en oude dingen tevoorschijn haalt. (Matth. 13:52)
Op zeker moment begon Jezus in gelijkenissen te spreken over het Koninkrijk. Enerzijds om het begrijpelijk te maken. Anderzijds sprak Hij in gelijkenissen, omdat het niet meer aan iedereen gegeven was de dingen van het Koninkrijk te verstaan. Daarom spreekt Jezus in Mattheüs 13 zeven gelijkenissen over het Koninkrijk der hemelen. Zeven, en een achtste! Want de Schriftgeleerde die in het Koninkrijk der hemelen onderwezen is (letterlijk: die tot leerling, discipel van het Koninkrijk gemaakt is), is als een heer die uit de voorraadkamer nieuwe en oude dingen naar boven haalt. De schatten zijn al in voorraad. Zij moeten opgediept worden. Ook de wijze waarop is een beproefde vorm van onderwijs: nieuwe dingen worden gekoppeld aan oude (bekende) dingen. Dat vraagt van de leerling om open te staan voor nieuwe inzichten en voor de leraar om kennis te hebben van de oude dingen.
Hoe vind je nieuwe schatten? Een sleutel voor het ontdekken van nieuwe schatten is je blijven verwonderen over een tekst. Waarom staat dit er? Waarom staat het op deze plaats en op deze wijze? Door de Schrift open en receptief te lezen wordt wat verborgen is, ont-dekt. Al schrijvend heb ik gestudeerd. Nieuwe en oude schatten opdiepend. Vooral meer nieuwe dan oude schatten. Steeds weer ontdek je nieuwe inzichten, voortbouwend op de gedachten en inzichten van vele anderen.
Terugkijkend onderscheid ik drie niveaus waarop ik in deze studie nieuwe en oude dingen opgediept heb. Dat is het niveau van de (1) details, (2) de compositie of structuur, en (3) het geheel. Elk niveau heeft een eigen functie. Ik werk het hieronder verder uit.
1. Details
Het Woord is gedetailleerd, en deze details in de Schrift zijn significant. Dat geldt ook voor schijnbaar onbeduidende gegevens, zoals tijd en plaats. Details duiden betekenissen en leiden tot/in de waarheid. Herhalingen van woorden zijn een duidelijke aanwijzing. Ik noem dit signaalwoorden. Een voorbeeld is het woord bezittingen in het Abram-deel van het Amalek-patroon. De boodschap van dit patroon heeft betrekking op bezittingen, want het is de Allerhoogste die hemel en aarde bezit. Een ander voorbeeld zijn de woorden hand en handen die in het Israël-deel functioneren als signaalwoord. Tot zeven keer toe komen deze woorden in Ex. 17:8-16 voor. Israël, als de eerstgeboren zoon, zal als de handen van God moeten zijn. Maar als er geen water is in Rafidim, dan worden hun handen slap. En als Mozes na de aanval van Amalek op de top van de heuvel gaat staan, dan gaat de kerntekst over de handen van Mozes. Zijn handen worden zwaar, ze worden ondersteund, en ze zijn onbeweeglijk. Signaalwoorden komen niet alleen als herhaling in een Schriftgedeelte voor, maar ook door de Schrift heen. Daarmee worden de verbanden ontdekt (zie ook punt 3). Een voorbeeld is de uitdrukking van de overzijde, dat verwant is aan het woord Heber. We komen de uitdrukking tegen bij Abram, bij Ezra, en in het boek Ezechiël.
Ook de Hebreeuwse schrijfwijze van een woord is van belang, zoals we zien bij het woord tweeling. Ik ben ervan overtuigd dat ik veel details nog over het hoofd heb gezien, al was het maar omdat ik de grondtalen onvoldoende ken. Een goede leerschool zijn de rabbijnse verklaringen. Ze leren je logisch denken en creatief verbanden leggen. Niet voor niets worden rabbijnen nog al eens aangehaald met de zinsnede: onze Wijzen zeggen. Het gebeurde meer dan eens dat ik op grond van de Schriftstudie een conclusie getrokken had, dat ik vervolgens deze conclusie bevestigd zag vanuit de Overlevering. Nog vaker gebeurde het dat de rabbijnen verrassende perspectieven op een tekst deden opkomen. Perspectieven die soms een glimlach opleverden vanwege de creativiteit in hun denken. Het is bijzonder jammer dat we in het christendom deze creativiteit in denken en argumenteren kwijt geraakt zijn. Creativiteit is immers een scheppingsgave.
Details zijn geen bagatel. Het is niet om het even welk woord op een bepaalde plek in tekst gebruikt wordt. Zo staat er dat Zerubbabel en de ballingen in het land gebracht werden. Het grondwoord bestuderend ontdek je dan dat exact hetzelfde woord gebruikt wordt voor opofferen. En dan zie je hoe passend het woord gebruikt is. En net op de dag[1] dat ik dit ontdek, lees ik een parasha over Numeri 8: het ontsteken van de kandelaar door Aäron. Dan blijkt dat het woord ontsteken hetzelfde grondwoord heeft als opofferen en brengen. Dat is wat Zerubbabel en de zijnen gingen doen: het licht ontsteken. Ja, zij waren zélf het licht in de wereld. En Ezra, die tientallen jaren later allen aan de overzijde de Tora ging leren, ontstak daarmee ook het licht. Wat dat Woord is een lamp voor de voet en een licht op ons pad[2]. In dat licht is de ontdekking van het signaalwoord in het boek Esther, dath (wet), zowel een mooie verrassing, als ook een puzzelstukje dat past.
2. Compositie
De Bijbel is hoogstaande literatuur. Het Woord is zorgvuldig samengesteld. De vele stijlfiguren, zoals chiasmen en paralellen, dragen krachtig bij tot het verstaan van de Schriften. Composities van de tekst geven focus en richting aan de betekenis en boodschap. Ze tonen bovendien de schoonheid van het Woord en Zijn Auteur. Want als een ding duidelijk wordt, dan is het dat de composities die we in de Schrift aantreffen, het werk moeten zijn van één goddelijke Auteur. Het gaat dan niet alleen om de samenstelling van een aantal verzen, maar ook grote gehelen worden gestructureerd weergegeven. We zien zelfs dat structuren elkaar overlappen, zoals in Gen. 14 zichtbaar wordt.
De geschiedenis herhaalt zich. Ook het Amalek-patroon is onderdeel van dit gecomponeerde Woord. De herhaling van een compleet patroon, dat zelfs Bijbelboeken overstijgt, is als een signaalwoord. Het is ook dit patroon dat ons zicht geeft op onze tegenwoordige tijd en de tijd die komt. Want zoals we zien dat de geschiedenis zich herhaalt – er is immers niets nieuws onder de zon? –, zo leidt ook de Allerhoogste achter de schermen de wereldgeschiedenis binnen Zijn bepalingen, binnen Zijn banen en patronen. De literaire structuren houden dan ook in dat de volgorde van teksten en gebeurtenissen niet willekeurig is, maar welbewust geplaatst zijn. Het thematische gaat daarin voor het chronologische.
De Auteur doet er alles aan om ons te overtuigen: het Koninkrijk komt en is nu. Het komt niet door kracht en geweld, maar door Gods Geest. Het komt niet met uiterlijk vertoon, niet op waarneembare wijze, maar het Koninkrijk van God is binnen u[3]. Daarmee bedoelde de Heere Jezus niet een onzichtbaar geestelijk Koninkrijk, maar Hij doelde hier op Zichzelf. Waar Christus is, daar is het Koninkrijk. Het is binnen u. Het is onder u. En tegelijk geldt daarom dat het Koninkrijk komt als Hij weer komt. Want het Koninkrijk is niet in ons, maar wij zijn in Zijn Koninkrijk, onder Zijn heerschappij[4]. Daarom zal Hij Zijn wetten in het verstand geven, en in de harten van het huis van Israël schrijven[5]. Dat is de tijd van het nieuwe verbond in volle heerlijkheid.
3. Geheel
Het geheel meer is dan de som van de delen. Details en (literaire) structuren zorgen er voor dat het Woord een veelkleurig geheel is. De eenheid van en verbanden door de Bijbel heen laten ons het geheel zien van het heilsplan van JHWH. Het toont de grote lijnen door de heilsgeschiedenis heen. En vanuit het geheel kunnen details weer oplichten. Denk bijvoorbeeld aan de uitdrukking het Evangelie van het Koninkrijk, die we drie keer in het boek Mattheüs aantreffen. Ook het Amalek-patroon is een bijzonder voorbeeld van een geheel. Hoe is het mogelijk dat een dergelijk patroon zich steeds in de tijd herhaalt? Een thematische analyse van Bijbelgedeelten is dus van groot belang voor het onderkennen van patronen. Dat is niet nieuw; het is heel gebruikelijk in het rabbijnse denken. Tegelijk is de chronologie niet onbelangrijk. Een belangrijk principe dat ik ontdekte, is ‘begin bij het begin’. Door de Bijbelse heilsgeschiedenis te volgen, merkte ik dat Schriftplaatsen zichzelf als het ware uitleggen. Een belangrijk principe uit de Joodse Bijbeluitleg is dat de eerste keer dat een woord in de Thorah voorkomt, de essentie van dat woord is en een duidelijke aanwijzing is voor de betekenis in de rest van de Schrift. Ik heb daar nogal eens gebruik van gemaakt.
Deze studie laat zien dat er een doorgaande lijn is van het Oude en Nieuwe Testament. Een mooi voorbeeld is de uitdrukking dat het Koninkrijk gegeven zal worden aan één die beter is. We treffen deze uitdrukking in drie variaties aan bij David, Esther, en de Gemeente in het Nieuwe Testament. We leren bovendien dat we het Nieuwe Testament als deel van de Bijbel niet mogen verwarren met het Nieuwe Verbond[6].
Bestudering van Ezau/Edom leert ons ook dat we niet alleen de Messiaanse lijn van Abraham, Izak en Jakob in ogenschouw moeten nemen, maar dat de ‘zijtakken’ Lot, Ezau, en Ismaël, evengoed van belang zijn. Zij bevatten veel onderwijs over de (tegenstand tegen) de komst van het Koninkrijk. Dat blijkt bijvoorbeeld door de herhaalde uitdrukking van Edom, Moab en de Ammonieten. Ook de oordeelsprofetieën tonen ons in het bijzonder het belang van deze zijtakken.
Open en receptief Bijbellezen
Voor elk mens is er ruim voldoende in de Schrift te vinden tot de zaligheid. Niettemin zijn er Schriftplaatsen die moeilijk te begrijpen zijn zonder studie en uitleg. Genesis 36 is daar een voorbeeld van. Ook de diepere lagen in een tekst vereisen studie. God heeft verschillende instrumenten gegeven om Zijn boodschap in de Schriften te ontdekken. God wil begrepen worden, maar Hij gooit Zijn parels niet voor de zwijnen[7]. De Bijbel is ons gegeven door de Heilige Geest en de Geest verspilt Zijn adem niet. Bovendien zendt God boodschappers van die zeer blijde boodschap, geroepen om uit te leggen. Zij vragen: begrijp je ook wat je leest?
Meer dan eens kwam de vraag bij mij op of ik de uitleg van een tekst zoals ik die zag, er zelf ingelegd had, of dat het echt in de tekst zelf zat. De vraag welke instrumenten voor interpretatie van Bijbelteksten gebruikt kunnen worden, is dus niet onbelangrijk. Ook in deze studie over Edom en Amalek heb ik instrumenten gebruikt en hierboven heb ik teruggekeken op het opdiepen van nieuwe en oude dingen uit de schatkamer van het Woord.
In deze studie heb ik gebruik gemaakt van het Amalek-patroon dat Jordan zag. Veel ben ik hem daarom verschuldigd voor het aanreiken van dit patroon. Reflecterend op mijn wijze van Schriftstudie constateer ik dat deze veel overeenkomst heeft met Jordans maximalistische hermeneutiek [1]. Jordan gaat er vanuit dat de betekenis van het Woord primair in de tekst zelf opgesloten zit. De tekst, dat wil zeggen ook de woorden en de letters, is Gods openbaring en niet alleen de gebeurtenissen die de tekst beschrijft. “God communicates perfectly, through divinely-ordained events recorded by divinely-inspired writers using divinely-ordained language.” [1, p. 13].
De hermeneutiek van dr. Jordan wordt wel de ‘interpretive maximalism’ genoemd, al geeft hij zelf aan dat dit geen nieuwe aanpak van Schriftstudie is, noch dat hij zichzelf een ‘interpretive maximalist’ noemt [2]. Bovendien wil Jordan in de traditie van de gereformeerde hermeneutiek staan, al is zijn aanpak niet strikt wetenschappelijk[8]. Deze aanpak wordt maximalistisch genoemd, omdat het de Bijbel onderzoekt op de diepte en de rijkdom van de betekenis. Elk detail in de Schrift is belangrijk en alles in het Oude Testament verwijst naar Christus[9].
Jordan onderstreept de relatie tussen de bijzondere en algemene openbaring om de Bijbel te verstaan. Jordan heeft dit vooral beschreven in zijn boek “Through new eyes”, waarin hij een Bijbels wereldbeeld ontwikkelt [3]. De schepping onderwijst ons hoe we de Bijbel moeten uitleggen, en de Bijbel leert ons hoe we de wereld moeten interpreteren. Daarvoor is sensitiviteit voor literaire stijlfiguren, zoals symboliek en typologie nodig. Deze stijlfiguren drukken juist de diepere (en rijkere) betekenis van de tekst uit. Gods openbaring is geplaatst in deze wereld, en de interactie tussen de algemene en bijzondere openbaring is onmiskenbaar. Als de Bijbel spreekt over een rots, dan hebben wij daar een voorstelling bij die gebaseerd is op onze kennis van en ervaring met rotsen. Die kennis en ervaring stelt ons in staat om de Bijbelse terminologie te interpreteren.
Omdat de wereld ontworpen is als Gods openbaring moeten we de wereld ook theologisch leren lezen. Denk bijvoorbeeld aan de belofte die God aan Abram deed dat zijn nageslacht zal zijn als het stof van de aarde en als de sterren van de hemel. Het gaat niet alleen om de ontelbaarheid daarvan, maar het refereert er bovendien aan dat zowel op aarde als in de hemel geteld zal worden (want God kent wél het getal der sterren[10]). En zo zijn er vele voorbeelden in de algemene openbaring (regen, wolken, zon, enz.) die niet alleen een natuurlijk betekenis hebben, maar ook een diepere Godsopenbaring zijn. Symboliek is dus inherent aan de schepping en daarom ook in de taal.
De betekenis is primair opgesloten in de tekst (dat wil zeggen de woorden en letters). De tekst is Gods openbaring, en niet alleen de gebeurtenissen die de tekst beschrijft. God spreekt volmaakt, door goddelijk geordende gebeurtenissen die vastgelegd zijn door goddelijk geïnspireerde schrijvers die goddelijk geordende taal gebruiken. Een voorbeeld is het boek Richteren waarin de opgetekende geschiedenissen exemplarisch zijn. Zij tonen Gods principes in actie [4].
Om historische verhalen te duiden, geeft Jordan vier sleutels.
- Let op universele waarheden, die veelal als algemene thema’s weergegeven worden. In de maximalistische hermeneutiek is typologie een onmisbaar instrument. Typologisch lezen berust op de consistentie van Gods acties in de wereld, maar het gaat ook verder dan dat. Typologie in de Bijbel wordt veelal in vage termen beschreven. Soms is de symboliek duidelijk en concreet, andere keren worden meer algemene begrippen gebruikt. Denk bijvoorbeeld in het laatste geval aan het gebruik en de betekenis van namen, maar ook algemene thema’s als ‘de zoon’, ‘de bruid’ of ‘de vrouw’. Typologie wordt niet alleen gezien in de gebeurtenissen, maar ook in de literaire weergave van die gebeurtenissen. Een typologische interpretatie negeert niet de historie, maar is er juist afhankelijk van.
- Let op de interactie tussen God en mensen. Drie vragen zijn dan belangrijk: 1) Wat is Gods woord, bevel of belofte aan mensen? 2) Wat is het antwoord van mensen? en 3) Wat is Gods beoordeling van dit antwoord: oordeel of zegen?
- Let op het grotere geheel van de verbonds-historische context. De Bijbel vertelt een basisverhaal in allerlei variaties: schepping, val, achteruitgang, oordeel en herschepping.
- Let nauwkeurig op de details in de tekst. Het is daarom van groot belang om de Schrift ook als een literair hoogstaande tekst te beschouwen. Elk detail in de tekst staat daar met een specifiek theologische reden. De Bijbel geeft details over geografie, over de tijd, over nummers en aantallen niet uit een soort ‘nice to know’, een inkleuring van het verhaal, maar als een ‘need to know’, een openbaring. Een voorbeeld zijn namen en getallen. Daarvoor geldt de stelregel dat namen in de Bijbel altijd van belang zijn. Worden de namen van de personen niet genoemd dan gaat het om het verhaal [5].
Jordans aanpak heeft veel gemeen met een literaire interpretatie. Een goede lezer is iemand die in staat is om belangrijke thema’s te onderscheiden van secundaire. Het is iemand die in staat is verbindingen te maken, zich niet verliest in details, en die zich realiseert dat de betekenisverlening niet alleen in dit lezen ligt. Het is een lezer die open en ontvankelijk (receptief) is voor de tekst, en die zichzelf toestaat dat de tekst zijn mening verandert. Want goede literatuur verandert de lezer. Wanneer er verschil van mening is, dan moet je terug naar de tekst, en die opnieuw open en ontvankelijk lezen. Geduld is een belangrijke deugd voor deze manier van Schriftuitleg. Er is een diepe rijkdom in de Schrift voor wie er oog voor gekregen heeft. Veel ontdekkingen in de Schrift deed ik na vele keren lezen, en na mediteren tijdens andere bezigheden.
De Bijbel is niet een verzameling ‘grote ideeën’, maar iedere nuance moet ons doen verlangen naar de waarheid. Om niet te verzanden in de details, maar integendeel, om de betekenis van details te kunnen duiden is het noodzakelijk om de grotere gehelen en verbanden in acht te nemen. Deze studie is een voorbeeld van een heel groot geheel. Maar er zijn ook kleinere gehelen. Ik vergelijk dit met een ecosysteem zoals we dat uit de biologie kennen. Een ecosysteem is het netwerk van relaties tussen organismen en hun omgeving. Elk deel van het systeem is gerelateerd aan het geheel, en kan niet gemakkelijk geïsoleerd worden beschouwd. Het is een complex en dynamisch systeem dat je voornamelijk alleen als geheel kunt benaderen. Hoewel er vele verschillende ecosystemen zijn, zoals bos, heide of een woestijn, is onze aarde het grootste ecosysteem. In deze studie bekijken we als het ware het ecosysteem ‘Koninkrijk der hemelen’. Het ontdekken van de onderlinge relaties in de Schrift laat uiteindelijk het geheel oplichten.
Brongebruik
Schrijven is studeren. Het helpt om gedachten geordend weer te geven. Al studerend groeit ook de bronnenlijst. Zij vormen onderdeel van mijn verantwoording. Maar deze vermeldingen doen bovenal recht aan de vele mooie en diepe inzichten die anderen vóór mij hebben gevonden in de Schriften. Ook hierin mag de veelkleurige eenheid van Gods wereldwijde kerk zichtbaar zijn. Zoals Daniël zegt dat velen onderzoek zullen doen, en de kennis zal vermeerderen[11]. Zoals vaak bestaan er bij de uitleg van Bijbelse geschiedenissen en profetieën veel verschillende visies [6]. Sommige bronnen zijn eveneens studies met een eigen stellingname en eigen redeneringen, vooral als het gaat over het interpreteren van de huidige tijd. Ik ben daar met voorzichtigheid mee omgegaan.
De aangehaalde Bijbelgedeelten zijn voornamelijk uit de Herziene Statenvertaling (HSV). De afkorting SV verwijst naar de Statenvertaling. Voor de bestudering van de grondtaal maak ik voornamelijk gebruik van de STEP Bible[12] in combinatie van de Blue Letter Bible (BLB)[13]. De Strongcodering is daarbij zeer behulpzaam.
De betrouwbaarheid van de Schrift staat buiten twijfel. De uitleg ervan vraagt een grondige studie en doordenking – en bovenal verlichting van Boven.
Bibliografie
| [1] | R. Clarke, „The Maximalist Hermeneutics of James B. Jordan,” Ecclesia Reformanda, vol. Vol. 1, nr. No. 1, pp. 10-28, 2009. |
| [2] | J. B. Jordan, „What is “Interpretive Maximalism”?,” Biblical Horizons, januari 1990. [Online]. Available: http://www.biblicalhorizons.com/biblical-horizons/no-9-what-is-interpretive-maximalism/. [Geopend 10 mei 2015]. |
| [3] | J. B. Jordan, Through New Eyes. Developing a Biblical View of the World, Brentwood, Tennessee: Wolgemuth & Hyatt, 1988. |
| [4] | J. B. Jordan, Judges: God’s War Against Humanism, Tyler, Texas: Thoburn Press, 1985. |
| [5] | P. Steffens, „Het Bijbelboek Openbaring,” Jeshiewa Lamdeni, 2002. |
| [6] | M. Paul, „Terug naar de toekomst: de uitelg van de oudtestamentische profetiën over Israël.,” Theologia Reformata, vol. januari, pp. 282-302, 1992. |
| [7] | M.-J. Paul, „Het NT als voortzetting en voltooiing van het OT,” in Theologie van het Oude Testament, H. Koorevaar en M. Paul, Red., Zoetermeer, Boekencentrum, 2013, pp. 387-412. |
| [8] | P. d. Vries, „Murray’s geschriften geven inzicht in rijkdom van de gereformeerde religie,” Reformatorisch Dagblad, 7 oktober 1988. |
[1] 5 juni 2014.
[2] Ps. 119:105.
[3] Luk. 17:20-21.
[4] “Of anders gezegd: wij worden niet gered door onze gehoorzaamheid aan de wet, maar wel tot gehoorzaamheid aan de wet. Vaak wordt beweerd dat het in het christenleven niet om gehoorzaamheid aan de wet, maar om de liefde gaat. Los van de wet, van concrete normen, is liefde echter een leeg begrip. JHWH wenst dat Zijn wet in liefde betracht wordt, dat we Hem liefhebben, omdat Hij ons eerst heeft liefgehad. Het gaat om liefde, maar dan geen liefde los van de wet, maar een liefde die buigt voor het gezag en de heiligheid van Gods gebod.” [8, p. website]
[5] Hebr. 7:10.
[6] Paul [7] benoemt naast de continuïteit van het OT en het NT het priesterschap van Jezus naar de orde van Melchizedek en het nieuwe verbond uit Jer. 31 als verschillen tussen het OT en het NT. Over Jer. 31 merkt hij terecht op dat we beter kunnen spreken over het vernieuwde verbond. In deze studie heb ik laten zien wat de betekenis van Melchizedek in het OT is. Dat is niet in discontinuïteit met het NT.
[7] Matth. 7:6.
[8] Op de hermeneutiek van Jordan is ook kritiek. Veel van deze kritiek wordt m.i. afdoende besproken in een artikel van Clarke [1]. Ik beperk me tot de hoofdlijnen.
[9] Dat betekent ook dat er anderen zijn die zeggen dat sommige details inkleuring zijn en dat sommige teksten naar Christus verwijzen en andere niet.
[10] Ps. 147:4.
[11] Dan. 12:4.
[12] https://www.stepbible.org/
[13] http://www.blueletterbible.org/.